Evcilleşmenin anatomisi

• Evcilleşme sadece davranışsal bir değişim değil. Evcilleşme ile vahşi hayvanlardaki fiziki özellikler birkaç nesil içerisinde büyük değişime uğruyor. Bilim insanlarına göre “kendi kendini evcilleştiren” insanı diğer primatlardan ayıran fiziki özelliklerin kaynağı da bu olabilir.

Modern biyoloji, evcilleşme sürecinin yalnızca davranış değişimini değil, bütün bir vücut planını etkileyen derin bir biyolojik yeniden yapılanma olduğunu ortaya koyuyor.

Yirminci yüzyılın ikinci yarısından itibaren yapılan deneyler, evcilleştirmenin basit bir ıslah yönteminden çok daha karmaşık, genetik ve gelişimsel bir sendrom yarattığını gösterdi. “Evcilleştirme sendromu” olarak bilinen bu olgu, yalnızca hayvanlarda değil, giderek artan sayıda araştırmacının savunduğu gibi insanda da önemli bir iz bırakmış olabilir. İnsanın, tür olarak kendi kendini evcilleştirmiş bir primat olduğu ve bunun da hem beden yapısında hem de davranış repertuarında gözle görülür değişimlere yol açtığı düşünülüyor.

Evcilleştirme ve gümüş tilki deneyi

Evcilleştirmenin en çarpıcı örneklerinden biri, 1950’lerden itibaren Sibirya’da Dmitri Belyayev ve Lyudmila Trut tarafından yürütülen tilki deneyidir. Bu çalışma, evcilleştirmenin klasik seçilim mekanizmalarının laboratuvar ortamında yeniden yaratılmasını içeriyor ve bugün bile bu konu hakkındaki en sistematik araştırma olarak kabul edilmektedir.

Deney kapsamında Belyayev, gümüş tilkiler arasından yalnızca insanlara en az tepki veren, en az agresif bireyleri seçti; sonraki nesillerde bu özelliği taşıyanları yeniden çiftleştirerek ilerledi. Deneyden beklenen, daha uysal davranışlar sergileyen tilkilerin ortaya çıkmasıydı. Ancak deneyin gidişatı çok daha şaşırtıcı sonuçlar doğurdu. Birkaç nesil sonra ortaya çıkan tilkiler, yalnızca daha dost canlısı davranmakla kalmadı, aynı zamanda yüzlerinde, kulaklarında, kuyruklarında ve hatta hormon sistemlerinde vahşi akrabalarından tamamen ayrılan özellikler gösterdi. Evcilleştirilmiş tilkilerin kulakları daha sarkık hale geldi, yüz hatları yumuşadı, alınları genişledi ve yavru köpeklerde görülen beyaz benekler gibi kürk desenlerinin oluştuğu gözlemlendi. Bunun yanı sıra tilkilerin kuyruk uçları kıvrıldı, bedenleri daha küçük ve daha kompakt bir forma büründü. Tüm bu morfolojik değişimlerin, yalnızca agresyon düşüklüğü seçilerek ortaya çıkması, evcilleştirmenin genelleşmiş bir biyolojik etki olduğunu gösterdi.

Evcileştirilme sendromunun nedeni ne?

Bu etki yalnızca tilkilerde değil, evcilleştirilen tüm türlerde görülüyor. Köpeklerde kurtlara göre daha kısa burun, daha küçük çene ve daha yuvarlak kafa yapısı yaygın. Domuzlarda, evcil tipler yabani akrabalarına göre daha kısa bacaklı ve daha yuvarlak gövdelidir. Eşeklerde, atlarda ve keçilerde de benzer şekilde yüzün kısalması, dişlerin küçülmesi ve daha sakin bir sinir sistemi yapısı ortaya çıkıyor. Bütün bu değişimlerin toplamı için bilim insanları “evcilleştirilme sendromu” terimini kullanıyor.

Peki neden saldırganlık seçiliminin azalması, kulakların sarkmasına ya da yüz çenesinin küçülmesine yol açıyor? Cevap, sinir kresti hücrelerinde saklı. Embriyon gelişiminin erken evrelerinde sinir kresti adı verilen hücre popülasyonları, hem adrenal bezler (yani stres hormonu üreticisi olan organımız), hem pigment hücreleri, hem yüz kemikleri, hem de kulak kıkırdakları gibi pek çok yapının oluşumunda rol oynar. Dolayısıyla sinir kresti gelişimi üzerinde etkisi olan bir seçilim, aynı anda hem davranış hem de fiziksel görünüş üzerinde sonuçlar doğurur. Evcilleştirilmiş hayvanlarda sinir kresti hücrelerinin göçü ve çoğalması daha az baskı altında kalıyor; bu da hem daha düşük stres yanıtı hem de daha yumuşak, juvenil bir dış görünüş yaratıyor.

Başka bir deyişle, evcilleştirme aslında embriyonik dönemden itibaren tüm organizmayı “yumuşatan” bir süreç. Bu nedenle uysallık seçilimi, bedenin en dıştaki biçiminden hormon düzeylerine kadar geniş bir biyolojik yelpazede iz bırakıyor.

İnsan türü kendi kendini evcilleştirdi

Evrimsel antropologlar modern insanın, tıpkı Belyayev’in tilkileri gibi kendi türünü evcilleştirmiş olabileceğini düşünüyor. Bu görüşe göre Homo sapiens, diğer hominin türlerinden farklı olarak sosyal işbirliğini, grup içi uyumu ve saldırganlığın baskılanmasını ödüllendiren bir seçilim hattı izledi. Sonuçta ortaya çıkan varlık yalnızca daha sosyal değil, aynı zamanda morfolojik olarak da “evcilleştirilmiş” özellikler taşıyan bir tür oldu.

İnsan evriminde, özellikle son 300–400 bin yılda belirginleşen bazı fiziksel değişimler bu hipotezi destekliyor. Modern insan yüzü, Neandertaller ve daha erken Homo türleriyle karşılaştırıldığında daha küçük çene, daha ince kaş çıkıntıları ve daha yuvarlak bir kafatası ile ayırt edilir. Yüz kemiklerinin küçülmesi, çocuk yüzüne benzeyen daha juvenil bir form yaratır. Bu tam olarak evcilleştirilmiş hayvanlarda gördüğümüz yumuşama örüntüsünün insan versiyonu olarak yorumlanıyor.

Aynı süreç, stres hormonlarının üretildiği adrenal sistemde de görülebilir. Modern insanın saldırganlık kontrolü ve duygusal regülasyon kapasitesi, primat kuzenlerine kıyasla çok farklıdır. Sabırlı çalışma, uzun süreli sosyal bağlar kurma, cezalandırıcı değil ödüllendirici yöntemlerle sosyal normları pekiştirme gibi karmaşık davranışlar, saldırganlık seviyesinin düşmüş olduğu bir topluluk içinde anlam kazanır. Dolayısıyla insan topluluklarının giderek daha işbirlikçi hale gelmesi, doğal seçilimin saldırgan bireyleri değil, sakin, uyumlu ve sosyal bireyleri desteklemesine yol açmış olabilir.

Evcilleştirme dil, sosyal zeka ve kültürel aktarımı beraberinde getirdi

Sinir kresti hipotezi burada da devreye giriyor. İnsanlardaki yüz küçülmesi, çene daralması, kaş çıkıntılarının gerilemesi ve daha yuvarlak kraniyal form, sinir kresti hücrelerinin gelişimindeki değişimlerle açıklanabilir. Evcilleştirme sendromunda olduğu gibi insanın kendi kendini evcilleştirmesi, yalnızca fiziksel değişimlerle sınırlı kalmamış, aynı zamanda dil, sosyal zeka ve kültürel aktarım gibi bilişsel alanlarda da dönüşüm yaratmıştır.

Modern insan beyninin Neandertal beyninden daha küçük olmasına rağmen daha karmaşık sosyal örgütlenme kapasitesine sahip olması da bu evcilleşme süreciyle tutarlı bir örnek. Evcilleştirilen hayvanlarda da beyin hacmi genel olarak küçülür; ancak sosyal davranış repertuvarı genişler. İnsan beyninin küçülmesi, bilişsel gerilik anlamına gelmez; aksine enerjisi daha verimli kullanılan, sosyal karar verme bölgeleri daha gelişmiş bir yapının ipucu olabilir.

Bu çerçevede “kendi kendini evcilleştiren insan” modeli, gerek fizyolojik gerek davranışsal olarak “neden yüz hatlarımız daha yumuşak”, “neden çenemiz daha küçük”, “neden çocuk yüzüne benzeyen bir morfolojimiz var”, “neden primatların çoğundan daha az agresifiz ve neden karmaşık sosyal ağlar kurabiliyoruz” gibi sorulara cevap verir.

İnsanın evcilleşme sürecinin en önemli sonuçlarından biri dil kapasitesidir. Yüksek saldırganlık içeren bir türde karmaşık dilin gelişmesi, uzun süreli sosyal ilişkilerin kurulması ve kültürel bilginin aktarılması oldukça zordur. Modern insan topluluklarında işbirliği davranışlarının güçlenmesi, çocuk bakımının kolektifleşmesi ve uyumlu grupların daha yüksek hayatta kalma şansı bulması, dilin seçilim baskısı altında gelişmesini mümkün kıldı. Böylece biyolojik olarak evcilleşmiş, sosyal olarak ise karmaşık bir primat ortaya çıktı.

İster Belyayev’in tilkilerinde ister modern insanda olsun, evcilleştirme davranış ve morfolojiyi birlikte dönüştüren geniş ölçekli bir evrimsel ilkedir. Hayvanlarda insan eliyle yönlendirilen bu süreç, insanda doğrudan kültürün, sosyal uyumun ve kolektif yaşamın bir yan ürünü olarak kendiliğinden ortaya çıkmış olabilir. Bu sürecin insan türünün daha sakin, daha işbirlikçi ve daha sosyal bir form kazanması, yüz hatlarımızdan hormon sistemimize kadar tüm biyolojimizi yeniden şekillendirdiğini düşünmek için elimizde çok sayıda kanıt var.