Kürt oluşun uzun yürüyüşünde kültür

• Günümüzde Kürt kültürü, geleneksel ve modern zamanı aynı anda taşıyor. Sözlü anlatı ile yazılı edebiyat, yerel hafıza ile küresel dil, kadim mitler ile çağdaş sorular yan yana duruyor.
• Kürt kültürü, neyi kaybetmesine rağmen hâlâ kim olduğunu hatırlayabilme pratiğinin adıdır. Zamanın sustuğu, tarihin eksik yazıldığı yerlerde konuşmaya devam etti.

GÜRSEL KARAASLAN

Kültür, insanın dünyaya bıraktığı bir iz, aynı zamanda dünyanın insanda açtığı bir yaradır. İnsan, var olduğu andan itibaren yalnızca barınmak ve beslenmekle yetinmedi, yaşadığını anlamlandırmak istedi. İşte kültür, bu anlamlandırma çabasının zaman içinde yoğunlaşmış hâlidir. Geçmişten kalan gelenekler bütünü olarak görmek, kültürün esas doğasını gözden kaçırmaktır. Kültür, geçmişte kalmaz; geçmişi şimdiye çağırır ve geleceğe doğru taşır. Bu nedenle kültür, zamanın lineer(doğrusal) akışını bozan, geçmişle geleceği aynı anda konuşabilir kılan bir bilinç hâlidir.

İnsanlık tarihinde kültür, ilk olarak sessizlikle birlikte doğdu. Söylenemeyen, adlandırılamayan, korkulan şeyler mitlere dönüştü; mitler anlatıya, anlatılar kimliğe evrildi. Kültür, bu yönüyle ifade edilemeyenlerin de alanıdır. Bir toplumun kültürü, neyi söylediği kadar neyi susarak taşıdığıyla da ilgilidir. Yazının icadı, kültürü görünür ve kalıcı kılsa da aynı zamanda onu seçici hâle getirdi. Yazılan hatırlandı, yazılmayan unutulmuş gibi kabul edildi. Oysa unutulmamış olan çok şey, yazının dışındaki alanlarda yaşamaya devam etti.

Kürt kültürünün istisnai yeri

Tam da bu noktada Kürt kültürü, insanlık kültür tarihinde istisnai bir yere oturur. Kürt kültürü, büyük ölçüde hafızanın omuzlarında taşındı. Bu, farklı bir varoluş biçimidir. Hafıza, yazıdan daha kırılgan ama daha canlıdır. Yazı sabitler; hafıza değiştirir, yeniden kurar ve yorumlar. Kürt kültürünün uzun süre sözlü biçimde var olması, onu sürekli yeniden üretilir hale getirdi. Her anlatıcı, geçmişi yalnızca aktarmadı; ona kendi zamanının acısını, umudunu ve sorularını ekledi.

Kürt kültüründe dikkat çeken en derin unsurlardan biri, zaman algısıdır. Bu kültürde zaman, daireseldir, geri döner ve yankılanır. Eski bir ağıt, bugünün acısını anlatabilir; yüzlerce yıl önce söylenmiş bir söz, hâlâ geçerliliğini koruyabilir. Bu durum, Kürt kültürünü nostaljik değil, zamansız kılar. Kültür burada bir “geçmiş özlemi”nden çok “sürekli şimdi” hâlidir.

Yoklukla düşünmeyi öğrenmiş

Hiç söylenmemiş olan belki de şudur; Kürt kültürü, yalnızca var olma mücadelesi veren bir kültür değil, yoklukla düşünmeyi öğrenmiş bir kültürdür. Kaydın azlığı, merkezin dışında kalma hâli ve süreklilik arz eden kesintiler, Kürt kültürünü eksiltmedi; ontolojik olarak derinleştirdi. Bu kültürde kimlik, hazır bir cevapla yetinmeyip sürekli sorulan bir sorudur. “Kürt olmak nedir?” sorusu, sabit bir tanıma kavuşmaz; her kuşakta yeniden sorulur ve her seferinde farklı bir biçimde cevaplanır.

Modern dönemde kültür, genellikle görünürlük üzerinden tanımlanır; yazılı eserler, arşivler, müzeler ve dijital kayıtlar. Kürt kültürü ise uzun süre görünür olmadan var olmayı öğrendi. Bu da ona farklı bir direnç biçimi kazandırdı. Görünür olmamak, yok olmak anlamına gelmedi; tersine, kültür daha içsel, daha sessiz ama daha köklü bir biçimde yaşamaya devam etti. Bugün Kürt kültürünün modern araçlarla kendini ifade etmeye başlaması, bir “yeniden doğuş”tan çok, uzun süredir devam eden bir iç konuşmanın dışa taşmasıdır.

İki zaman aynı anda taşıyan

Günümüzde Kürt kültürü, ne yalnızca geleneksel ne de bütünüyle moderndir. O, iki zaman arasında sıkışmış değil; iki zamanı aynı anda taşıyan bir kültürdür. Sözlü anlatı ile yazılı edebiyat, yerel hafıza ile küresel dil, kadim mitler ile çağdaş sorular yan yana durur. Bu yan yanalık bir çelişki değil, kültürün canlı olduğunun kanıtıdır.

Son kertede kültür, bir halkın neye sahip olduğundan çok neyi kaybetmesine rağmen hâlâ kim olduğunu hatırlayabildiğiyle ilgilidir. Kürt kültürü, tam da bu hatırlama pratiğinin adıdır. Zamanın sustuğu, tarihin eksik yazıldığı yerlerde kültür konuşmaya devam etti. Belki de en çarpıcı gerçek şudur; Kürt kültürü, kendini anlatmaktan çok, insana nasıl hatırlanacağını öğretmiş bir kültürdür.