Ağırlaştırılmış müebbetle yetinilmiyor

• CİSST, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının Türkiye’de fiilen 'ömür boyu tecrit rejimine' dönüştüğünü vurguladı.

Hapishaneler alanında insan hakları temelli çalışmalar yürüten Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği (CİSST) ağırlaştırılmış müebbet hükümlülerinin 2025 yılı boyunca yaşadığı güncel sorunlarına ilişkin bir rapor hazırladı.

BİA'dan Ayşegül Başer'in haberine göre; CİSST Hapiste Ağırlaştırılmış Müebbet Tematik Alan Uzmanı Heval Zelal Avcı'nın hazırladığı raporda, 16–18 Temmuz 2024 tarihlerinde Cenevre’de gerçekleştirilen İşkenceye Karşı Komite’nin 80. oturumunda, Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdür Yardımcısı Fatih Güngör'ün yaptığı sunum aktarıldı. Güngör'ün ifadelerine göre; ağırlaştırılmış müebbet hükümlülerinin toplam hapishane nüfusunun yüzde 1,24’ünü oluşturuyor. Güngör, genel mahpus sayısını ise 350 bin 670 olarak açıkladı. Bu orana göre; ağırlaştırılmış müebbet hükümlü sayısı yaklaşık 4 bin 348 mahpusa karşılık geliyor.

Kuyu tipleri

CİSST'in raporunda, ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpusların yaşadıkları güncel sorunlar şöyle kayıtlara geçti: 2025 yılı boyunca ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpuslar, tecrit koşulları altında yaşamlarını sürdürmek zorunda kaldı. Özellikle S, Y ve Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza iİnfaz Kurumlarında uygulanan infaz pratikleri, bu mahpusların fiziksel, psikolojik ve sosyal varlıkları üzerinde belirgin etkiler yarattı. Bu kurumlarda uygulanan yüksek güvenlik rejimi, sınırlı sosyal temas, kapalı mekânda uzun süre tutulma ve kısıtlı ortak alan kullanımı gibi uygulamalarla birleşerek izolasyonu derinleştirdi. Ağırlaştırılmış müebbet infaz rejiminin zaten katı olan yapısı, bu hapishanelerde uygulanan düzenlemelerle birlikte daha da ağırlaştı.

İletişim hakları

Ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpusların görüş ve iletişim hakları mevzuat gereği ciddi biçimde sınırlandırıldı. Telefon ve görüş haklarının seyrekliği, görüntülü görüşmeden tamamen mahrum bırakılmaları ve ziyaretçi kapsamının dar tutulması, mahpusların aile bağlarını sürdürmesini zorlaştırdı. Bu mahpuslar çoğu zaman ailelerinden uzak şehirlerde bulunan yüksek güvenlikli hapishanelerde tutulmakta; coğrafi uzaklık ve kısıtlı görüş hakları birlikte değerlendirildiğinde, hapsedilmenin etkileri fiilen aile bireylerine de yayılmakta.

Yoksulluk da etkiledi

2025 yılı boyunca derinleşen ekonomik kriz, ziyaretleri daha da zorlaştırdı. Ulaşım ve konaklama maliyetlerinin artması nedeniyle aileler ziyaretlere düzenli olarak gelemez hâle gelmiş, bu durum mahpuslar ve aileleri açısından süregelen olumsuzluklara yol açtı. Ekonomik nedenlerle ziyaretlerin yapılamaması, ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpusların sosyal temasını daha da azaltmış ve tecrit koşullarını ağırlaştırdı. Bu tablo, infaz rejiminin yalnızca mahpusları değil, ailelerini de dolaylı biçimde etkilediğini göstermekte.

CİSST’e başvuran ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpuslar, görüş ve ziyaret haklarının kısıtlanması, ailelerinden uzak tutulmaları ve ekonomik engeller nedeniyle ziyaretlerin gerçekleştirilememesi gibi sorunları 2025 yılı boyunca defalarca dile getirdi.

Başvurular yanıtsız

Bunun yanı sıra ağır hasta olan ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpuslar, bulundukları hapishanenin iklim ve hava koşullarının sağlık durumlarına uygun olmaması, hastanelere uzak yerlerde tutulmaları ve bu nedenle sağlık hizmetlerine erişimde güçlük yaşamaları gerekçeleriyle başka hapishanelere nakil talebinde bulundu. Başvurular karşılanmadı ya da sonuçsuz bırakıldı.

Ağır tecrit koşulları

Ayrıca ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpuslar, 2025 yılı içinde hücre pencerelerinin elek/fens teliyle kapatılmasına yönelik şikayetlerini arttı; bu uygulamanın temiz havaya, gün ışığına ve dış dünya ile sınırlı da olsa kurulan temasın daha da kısıtlanmasına yol açtı. Ağır tecrit koşulları, sağlık hizmetlerine erişimde yaşanan yapısal sınırlılıklar ve sosyal, kültürel, sportif ve iyileştirici faaliyetlere katılımın büyük ölçüde hapishane idaresinin takdirine bırakılması, mahpusların yaşadığı diğer sorunlar arasında yer aldı.

Raporda, infazın hiçbir koşulda ertelenememesi, ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpusları yaşlılık, ağır hastalık ve engellilik hâllerinde dahi korumasız bıraktığı da kaydedildi. Bu durumun cezanın yaşam boyu süren ve insan onurunu zedeleyen bir niteliğe bürünmesine yol açtığı belirtildi.

Değerlendirmeler ve öneriler

CİSST, raporun sonunda ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpusların iletişim, sağlık ve sosyal faaliyet haklarının düzenli biçimde izlenmesi; aileler üzerindeki dolaylı cezalandırma pratiklerinin belgelenmesi ve yüksek güvenlikli hapishanelerde tecrit etkisini artıran uygulamalara son verilmesi yönünde çağrı yaptı. Raporun değerlendirme ve öneriler kısmında şu maddeler yer aldı:

* Ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpusların görüş ve iletişim haklarına ilişkin uygulamaların izlenmesi; görüntülü görüşmeden dışlanma, telefon hakkının seyrekliği ve coğrafi uzaklık politikalarının mahpuslar ve aileleri üzerindeki etkilerinin aile boyutuyla birlikte raporlanması,

* Ekonomik kriz koşullarının infaz rejimi üzerindeki etkilerinin ortaya konulması amacıyla, ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpusların ailelerine yönelik dolaylı cezalandırma pratiklerini (ziyaret edememe, maddi destek kaybı, iletişimin kopması) belgeleyen çalışmaların yürütülmesi,

* Sağlık hakkı özelinde, ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpusların infazın kesintisizliği gerekçesiyle yaşadığı tedaviye erişim sorunlarının, hastane sevklerinin ve tek kişilik koğuş uygulamalarının izlenmesi; bu alanda tematik raporların hazırlanması,

* Ağırlaştırılmış müebbet hükümlüsü mahpusların sosyal, kültürel, sportif ve iyileştirici faaliyetlerden fiilen dışlanma biçimlerinin belgelenmesi; bu hakların idarenin takdirine bağlı olmasının yarattığı keyfîliğin görünür kılınması,

* S, Y ve Yüksek Güvenlikli hapishanelerde pencere önlerinin tel ile kapatılmasının gün ışığı ve temiz havaya erişimi ciddi biçimde sınırlandırdığı ve tecrit etkisini artırdığı dikkate alınarak, söz konusu uygulamanın sonlandırılması ve hak temelli alternatiflerin geliştirilmesi için ilgili başvuruların yapılması ve bu ihlalin kamuoyunda daha görünür hâle getirilmesi amaçlanmaktadır. İSTANBUL